Chełm

Mapa (Plan Miasta)

Ważne adresy i telefony

  • Urząd Miasta Chełm
    • 22-100 Chełm
    • Ul. Lubelska 65
    • Tel.: +48 82 5652223, +48 82 5652232
    • E-mail: info@chelm.pl
    • www.chelm.pl
    • NIP: 563-00-16-442
    • REGON: 110198238
  • Starostwo Powiatowe w Chełmie
    • 22-100 Chełm
    • Pl. Niepodległości 1
    • Tel./fax: +48 82 5627501
    • E-mail: starostwo@powiat.chelm.pl
    • www.powiat.chelm.pl
  • Powiatowy Urząd Pracy (PUP)
  • Zakład Ubezpieczeń Społecznych (ZUS)
    • 22-100 Chełm
    • Ul. I Armii Wojska Polskiego 8
    • Tel.: +48 82 5653450
  • Państwowa Wyższa Szkoła Zawodowa w Chełmie (PWSZ)
    • 22-100 Chełm
    • Ul. Pocztowa 54
    • Tel./fax: +48 82 5658895
    • E-mail: rektorat@pwsz.chelm.pl
    • www.pwsz.chelm.pl
  • PKS Chełm Sp. z o.o.
    • 22-100 Chełm
    • Ul. Hutnicza 3
    • Tel.: +48 82 5653127, +48 82 5654051
    • E-mail: pkschelm@pro.onet.pl
    • www.pks-chelm.pl
  • Polskie Koleje Państwowe (PKP)
    • 22-100 Chełm
    • Ul. Kolejowa 89
    • Informacja PKP: +48 82 5641320
  • Chełmskie Linie Autobusowe Sp. z o. o. (CLA)
  • Samodzielny Publiczny Wojewódzki Szpital Specjalistyczny w Chełmie
    • 22-100 Chełm
    • Ul. Ceramiczna 1
    • Tel.: +48 82 5640221
    • E-mail: szpital@szpital.chelm.pl
    • www.szpital.chelm.pl
  • Kino "Zorza"
    • 22-100 Chełm
    • Ul. Strażacka 4
    • Tel.: +48 82 5655422
    • E-mail: tokland@xl.wp.pl, kinozorza@neostrada.pl
  • Cementownia "Chełm" SA
    • 22-100 Chełm
    • Ul. Fabryczna 6
    • Tel./fax: +48 82 5646100

O Chełmie

Miasto w województwie lubelskim, powiat grodzki, na Polesiu Wołyńskim, na południowo-wschodnim skraju Pogórów Chełmskich, nad Uherką (lewy dopływ Bugu); siedziba powiatu chełmskiego. 71 tysięcy mieszkańców (2000). Ośrodek przemysłowy, usługowy i kulturalny regionu; przemysł mineralny (cementowy, szklarski, ceramiki budowlanej, betonów, odkrywkowa kopalnia kredy) i lekki (głównie obuwniczy, odzieżowy), ponadto: maszynowy, metalowy, precyzyjny, chemiczny, tartaczny, meblarski, poligraficzny i spożywczy (owocowo-warzywny, winiarski, mleczarski, piwowarski, cukierniczy); rozwinięte rzemiosło (w tym artystyczne); wiele firm budowlano-montażowych; ośrodek handlowo-usługowy, m.in.: banki, agencje ubezpieczeniowe, obsługa ruchu turystycznego i tranzytowego (25 km od Chełma przejście graniczne z Ukrainą); siedziba polskiego sekretariatu Euroregionu Bug, działają: Lubelsko-Chełmska Fundacja Rozwoju, centrum wspierania biznesu, związek komunalny okolicznych gmin; węzeł drogowy i kolejowy na trasie na Ukrainę; filia Instytutu Stosunków Międzynarodowych Wyższej Szkoły Dziennikarskiej w Warszawie, nauczycielskie kolegium językowe; ośrodek kulturalny - Chór Ziemi Chełmskiej, muzea (m.in. Muzeum Okręgowe), galerie, wiele imprez o znaczeniu ogólnopolskim i międzynarodowym; baza noclegowa, m.in. hotele; obiekty sportowe, w tym ośrodek przygoowań olimpijskich dla zapaśników.

Na zachód od dominującej nad miastem Góry Chełmskiej (G. Zamkowej, wys. 221 m) rozwinęło się historyczne śródmieście z wydłużonym rynkiem (pod nimi podziemny, wielopoziomowy system korytarzy - długość około 15 km), na wschód - osiedle Nowe Miasto z budownictwem przedwojennym oraz, wzdłuż linii kolejowej Rejowiec-Dorohusk, tereny przemysłowe, w strefie zewnętrznej - powojenne wielkopłytowe osiedla mieszkaniowe i zabudowa jednorodzinna. Na północny wschód od Chełma, w Chełmskim Parku Krajobrazowym rezerwaty: Brzeźno (jedyne w Polsce stanowisko starca wielkolistnego) i Bagno Serebryskie - torfowisko węglanowe.

Źródło:
  1. Wielka Encyklopedia PWN, red. nacz. Jan Wojnowski, PWN, Warszawa 2004

Historia Chełma

Ślady osadnictwa z okresu paleolitu; w czasie prehistorycznym grodzisko Lędzian; w średniowieczu Chełm należał do Grodów Czerwieńskich, stanowiąc przedmiot sporów polsko-ruskich; od 1240 stolica księstwa halicko-włodzimierskiego, podporządkowanego 1378-87 Węgrom i 1372 nadanego przez króla węgierskiego Ludwika I Wielkiego Władysławowi Opolczykowi; 1387 włączony do Polski; prawa miejskie 1392, stolica ziemi; ośrodek handlowy, w XVI-XVIII w. wydobycie kredy; ok. 1220-1596, 1905-15, 1940-44 siedziba biskupstwa prawosławnego, 1596-1875 unickiego, 1349-1807 rzymskokatolickiego (1480 siedziba biskupstwa chełmskiego przeniesiona do Krasnegostawu); jedna ze znaczniejszych gmin żydowskich (Żydzi osiedlali się tu prawdopodobnie od XV w.); 1648 zdobyty i niemal całkowicie spalony przez Kozaków B. Chmielnickiego; 8 VI 1794, podczas powstania kościuszkowskiego, klęska korpusu gen. J. Zajączka (ok. 6 tysięcy żołnierzy) w bitwie z wojskami rosyjskimi gen. O. Derfelda i I. Zagriażskiego (15 tysięcy żołnierzy); straty polskie około 260 oraz kilka tysięcy rozproszonych (w rym około 3 tysiące kosynierów); straty rosyjskie - około 300 ludzi.

Od 1795 w zaborze austriackim, od 1809 w Księstwie Warszawskim, od 1815 w zaborze rosyjskim (Królestwo Polskie); w okresie powstań: listopadowego 1830-31 i styczniowego 1863-64 ważny ośrodek spiskowy i powstańczy (1863 w okolicy Chełma operowały oddziały partyzanckie pod dowództwem K Ćwieka-Cieszkowski ego i W. Ruckiego); 1867-1912 siedziba powiatu; od 1912 stolica samodzielnej guberni (Chełmszczyzna), walka unitów z rusyfikacją; po przeprowadzeniu 1877 linii kolejowej m.in. do Lublina rozwój przemysłu (m.in. młyny, gorzelnie, browary, fabryki maszyn i sprzętu rolniczego), wzrost ludności miasta, węzeł kolejowy; 1909 elektryfikacja.

Od Xl 1918 ponownie w Polsce; 5 VIII-9 IX 1920. podczas wojny polsko-bolszewickiej 1919-21, w rejonie Chełma walki osłonowe; 1936 wybudowano wodociągi i przeprowadzono kanalizację. W IX-X 1939 sowiecki obóz przejściowy dla jeńców polskich (około 1 tysiąc żołnierzy); w czasie okupacji niemieckiej m.in.: 1940 obóz przejściowy dla Polaków (ok. 10 tysięcy osób), 1941-44 dla jeńców sowieckich, belgijskich, francuskich, brytyjskich, włoskich (zginęło, m.in. w pobliskim lesie zwanym Borek, ponad 90 tysięcy jeńców, głównie sowieckich i włoskich); do V 1942 getto (ok. 8 tysięcy osób, w większości wywiezionych do ośrodka zagłady w Sobiborze); rejon działalności AK (od wiosny 1942 siedziba inspektoratu), NOW, NSZ, BCh, liczne akcje sabotażowo-dywersyjne; 21 VII 1944 zwycięskie walki o Chełm oddziałów sowieckich z Niemcami.

Chełm został wyzwolony 22 VII 1944, przez kilka dni nieformalna stolica Polski; podawany przez władze komunistyczne jako miejsce uchwalenia Manifestu PKWN (ogłoszony przez radio moskiewskie); 1944-45 masowe deportacje członków polskiego podziemia i ludności cywilnej w głąb ZSRR; 1944-53 działalność organizacji antykomunistycznych, m.in.: Inspektoratu Delegatury Sił Zbrojnych, WIN, NSZ, oddziałów zbrojnych: "Jastrzębia" (L. Taraszkiewicz), "Żelaznego" (E. Taraszkiewicz), "Młota" (H. Lewczuk), "Szuma" (M. Wróbel), "Wiktora" (S. Kuchccwicz). 1975-98 siedziba województwa, od 1999 - powiatu grodzkiego.

Źródło:
  1. Wielka Encyklopedia PWN, red. nacz. Jan Wojnowski, PWN, Warszawa 2004

Pagóry Chełmskie

Pagóry Chełmskie (część Polesia Wołyńskiego). Jest to wyraźne nabrzmienie urozmaicone pojedynczymi ostańcami z kulminacją 274 m n.p.m. Charakterystyczne stanowiska roślinności stepowej objęto ochroną rezerwatową. Antropopresja osadnicza i silne przeobrażenie środowiska przyrodniczego na skutek eksploatacji wapieni i lokalizacji cementowni.

Źródło:
  1. Polska II, red. nauk. Wiesław Malik, Wydawnictwo Kurpisz, Poznań 2000

Turystyka i zabytki

Z górującej nad miastem Góry Zamkowej roztacza się piękna panorama Chełmu, pamiętającego czasy wczesnego średniowiecza. W okresie staropolskim Chełm był stolicą ziemi chełmskiej i diecezji (rzymskokatolickiej, prawosławnej i unickiej). W nowszej historii Polski zapisał się jako miejsce ogłoszenia 22 lipca 1944 Manifestu PKWN. Pamiątki z tego okresu można obejrzeć w Muzeum Okręgowym. Na szczycie Góry Zamkowej pozostał wał ziemny wskazujący miejsce dawnego grodu, poniżej znajduje się cenny barokowy zespół zabytkowy. Jego najważniejszą część stanowi bazylika Narodzenia NMP (dawniej katedra prawosławna i unicka), wzniesiona wg projektu Pawła Fontany w latach 1735-56. W tym sanktuarium maryjnym czczony jest cudowny wizerunek Matki Bożej Chełmskiej, będący kopią bizantyńskiej ikony, przywiezionej do Chełma prawdopodobnie w XIII w. Poza tym u stóp wzgórza rozlokowane są budynki klasztoru pobazyliańskiego z 1 połowy XVII w. oraz plac biskupów unickich z 1711 . Po przeciwległej stronie Góry Zamkowej znajduje się dawna cerkiew unicka św. Mikołaja z 1 poł. XVIII w., nieopodal stoi nieco młodsze dawne seminarium duchowne. Na Starym Mieście uwagę zwraca kolejne dzieło Fontany - piękny kościół popijarski (p.w. Rozesłania Apostołów) z fasadą o płynnych, rozedrganych liniach i dwóch ustawionych ukośnie wieżach. Oprócz zespołu popijarskiego z kolegium zachowały się także budynki klasztoru Reformatorów z kościołem św. Andrzeja Apostoła, również z 1 poł. XVIII w. Warto obejrzeć malowniczą cerkiew św. Jana Teologa z XIX w. wzniesioną w stylu bizantyjsko-ruskim. Specjalną atrakcją turystyczną miasta są wydrążone w pokładach kredy piszczącej tunele (pozostałości dawnych wyrobisk) których głębokość sięga 30 m - zwiedzać można 2 km tego labirynty.

Źródło:
  1. Atrakcje Turystyczne Polski, pod red. Moniki Karolczuk-Kędzierskiej, Wydawnictwo Kluszczyński, Kraków 2006

Chełm w liczbach

Powierzchnia miasta 35,28 km2 (3528 ha)
Aktualna liczba mieszkańców (liczba ludności) 67 989
Liczba urodzeń w 2006 roku 617
Liczba zgonów w 2006 roku 593
Ilość osób, które zameldowały się do miasta w roku 2006 765
Ilość osób, które wymeldowały się z miasta w roku 2006 1121
Ilość osób, które pracują 14 687
Bezrobocie: liczba bezrobotnych mieszkańców 5 933
Długość dróg w mieście 132,6 km
Ilość książek w miejskich bibliotekach 203 255 sztuk
Nowopowstałe mieszkania w 2006 roku 189 (o średniej powierzchni 97,1 m2)
Nowe budynki oddane do użytku w 2006 roku 112
Ilość firm, instutycji i przedsiębiorstw (podmiotów gospodarczych) działających na terenie miasta 5 318
Dochody miasta (gminy) 165 050 864,84 zł
Wydatki miasta (gminy) 171 577 319,97 zł
Średnia pensja w Chełmie 2 077,69 zł (co stanowi 78,80% średniej krajowej)
Ilość samochodów osobowych w Chełmie 17 258
Ilość ofiar śmiertelnych w kolizjach drogowych na 100 tysięcy mieszkańców w ciągu 1 roku 15,7
Źródło:
  1. Wybrane statystyki z Banku Danych Regionalnych, 2006
2007 (c) www.miaston.pl